jun 19

Sophietje en de kippenhemel

ArtEZ tnHet klinkt als de titel van een kinderboek, maar het gaat hier over de geschiedenis van één van de markantste gebouwen in onze wijk. Zo wordt ze wel genoemd, Sophietje, maar er zijn ook minder liefelijk benamingen voor het Sophia ziekenhuis. Het Sophia had een ‘oude klas’ en een ‘nieuwe klas’, want arm en rijk lag niet bij elkaar op zaal, zelfs niet op dezelfde gang. Ooit werd ze het middelpunt van een strijd tussen architecten, maar ook bekend van het ooievaarsnest. Schippersvrouwen leggen speciaal aan in de Zwolse haven, om hier hun kinderen te baren.

Architect Wiebenga bouwt in1934 de kippenhemel. Op de bovenste verdieping van de nieuwe vleugel komen de kamers voor de inwonende zusters, de kippetjes. Hun gefluister en het geruis van hun gestevende uniformen is al lang verdwenen uit de gangen. Het enige tastbare bewijs van hun aanwezigheid zijn de uitgesleten traptreden. Nu rennen studenten die trappen op en neer en in de Kippenhemel vind je kleurrijke ateliers.  Adieu reinheid, rust en regelmaat, welkom bruisend leven.

Het is er muf en donker, wanneer de eerste medewerkers van de hogeschool een kijkje komen nemen. Het gebouw staat sinds 1998 leeg. Er liggen plassen water op de vloeren en het ruikt er naar paddenstoelen.  Niet uitnodigend. Toch heeft de gemeente Zwolle het pand aangekocht om hier ArtEZ hogeschool voor de kunsten onder te brengen. Met succes. In 2006 realiseren de architecten Bierman Heket een frisse leeromgeving voor aankomend talent. “Zoals Wiebenga het bedoeld had,” zeggen zij.

Het eerste algemene ziekenhuis van Zwolle is alleen vanuit de binnentuin te herkennen. Hier was de oorspronkelijke hoofdingang

Het eerste algemene ziekenhuis van Zwolle is alleen vanuit de binnentuin te herkennen. Hier was de oorspronkelijke hoofdingang

Het eerste ziekenhuis Tussen 1882 en 1884 wordt het eerste ziekenhuis van Zwolle gebouwd in een stijl die de Hollandse renaissance genoemd wordt. Voor die tijd een ultra modern ziekenhuis. Sinds het ontstaan van deze medische zorginstelling hebben heel wat verschillende architecten aan het gebouw ‘vertimmerd’. Architect J.L van Essen is de man die het eerste ziekenhuis neergezet heeft.  Dat oorspronkelijke gedeelte is vanaf de straatkant, de Rhijnvis Feithlaan, niet meer te zien. Het is als het ware opgeslokt door latere verbouwingen. Vanuit de binnenplaats heb je nog wel zicht op de originele gevel. Hier bevindt zich ook de voormalige hoofdingang. In het plantsoen voor die ingang lag een soort van rotonde. Zo konden bezoekers en patiënten makkelijk met koetsen afgezet worden.

Doorkijkje op weg naar de Kippenhemel

Doorkijkje op weg naar de Kippenhemel

De eerste verbouwing Architect L. Krook is de eerste die het ziekenhuis precies 30 jaar later mag verbouwen. Tussen 1912 en 1914 komt er een nieuwe vleugel en in 1917 komt daar een verdieping bovenop. Dit gedeelte is goed zichtbaar vanaf de Rhijnvis Feithlaan en herkenbaar een flinke schoorsteen. Hier bevinden zich op de begane grond de grote slaapzalen. De mannen liggen in het rechter gedeelte waar nu de houtwerkplaats is en de vrouwen liggen in het linker gedeelte waar nu de keramiekwerkplaats is. Tussen de zalen een terras met openslaande deuren. Met mooi weer worden de patiënten al snel de tuin ingereden. Dit terras ligt nu binnen, maar de buitenmuren zijn nog in tact en duidelijk herkenbaar.

Zicht op de voormalige buitenmuur met tuindeuren. Links de mannenzaal

Zicht op de voormalige buitenmuur met tuindeuren. Links de mannenzaal

Wiebenga Dan komt Wiebenga. Met zijn komst gaat er een ander wind waaien. Wiebenga is gespecialiseerd in het bouwen met glas, metaal en beton. Deze materialen passen bij de nieuwe idealen van die tijd. Met de invoering van het algemeen kiesrecht wordt de SDAP, de voorloper van de huidige PvdA een grote partij. Elders in Europa vinden revoluties plaats en veranderingen hangen in de lucht. Dit sluit aan op de nieuwe manier van bouwen waarin licht, lucht en groen centraal staan. Het Sophia ziekenhuis heeft enorme behoefte aan extra bedden en meer operatiekamers en Architect Wiebenga gaat enthousiast aan de slag. Er moet een fris en praktisch ziekenhuis komen.

Het oorspronkelijke ontwerp (zonder bakstenen)

Het oorspronkelijke ontwerp (zonder bakstenen)

Maar het loopt allemaal niet gladjes. Enkele ambtenaren op het stadhuis vertrouwen de nieuwigheid niet. Er worden nieuwe berekeningen gemaakt waaruit zou blijken dat de constructies niet stevig genoeg zijn. Daarnaast verwachten ze problemen door het vele glas: ‘s Zomers te warm en ’s winters te koud. Er wordt stevig aan de stoelpoten van Wiebenga gezaagd en zo fris als het ontwerp is, zo bedompt is de sfeer ten stadhuize. Uiteindelijk stelt wethouders Van Esteren een nieuwe architect aan die samen met Wiebenga de plannen moet aanpassen.  Ir. J van der Linden is gespecialiseerd in het bouwen van ziekenhuizen, maar een tegenpool van Wiebenga.

De nieuwe hoofdingang van Wiebenga met wachtkamer. Ook nu nog de hoofdingang

De nieuwe hoofdingang van Wiebenga met wachtkamer. Ook nu nog de hoofdingang

Gram Architect Wiebenga streeft naar verbetering en emancipatie in de samenleving. Hij houdt absoluut niet van ‘toeters en bellen’ en al helemaal niet van bakstenen. Architect Van der Linden is dol op decoraties en tradities. Hij zorgt uiteindelijk voor de bakstenen in de gevel, maar hij zorgt ook voor meer pilaren en dus meer stevigheid in de constructie. Die bakstenen zijn een doorn in het oog van Wiebenga. Hoewel we er niet het fijne van weten, lijkt het erop dat de gemeentearchitect zijn gram wil halen. Dat levert uiteindelijk een dertien meter hoge trappartij op die van onder tot boven uit glas bestaat. Het levert ook een trappartij op een andere plek in het gebouw op die de grootste hangende trap ter wereld zou zijn. Deze trap lijkt te zweven en hangt los van de wand. Of het de grootste is? Bijzonder is het zeker.

De hangende trap

De hangende trap

Stenen in de gevels? Oké, dan glas in de vloeren van de balkons. De strijd tussen de beide architecten sleept zich voort en uiteindelijk wordt Wiebenga eervol ontslagen. Zwolle is nog niet klaar voor nieuwigheid. Het is zuur dat het ontwerp van Wiebenga jaren later tot rijksmonument wordt verklaard en nu als één van de mooiste gebouwen in Zwolle gezien wordt. Wanneer architect Henket in 2006 de kans krijgt een volgende verbouwing te realiseren, juicht hij. Wiebenga is een voorbeeld voor hem en hij kan nu wel met veel glas en staal op de plannen van zijn idool voortbouwen.

De schoolkantine ontworpen door Henket 'zoals Wiebenga het bedoeld heeft

De schoolkantine ontworpen door Henket ‘zoals Wiebenga het bedoeld heeft’

Vrijmetselaar Het oude ziekenhuis staat in een gebied dat als het ware een wig vormt. Wiebenga is die vorm gaan gebruiken in zijn ontwerpt.  Omdat architect Henket die oorspronkelijke vorm van Wiebenga gebruikt heeft, is de hoofdingang van het eerste ziekenhuis aan een binnentuin komen te liggen. Een binnentuin in de vorm van een driehoek, een piramide wellicht. Het teken van de vrijmetselaars. Het zou heel goed de bedoeling van Wiebenga kunnen zijn geweest, maar we kunnen het jammer genoeg niet meer aan hem vragen.  U kunt wel eens vragen of u een kijkje mag nemen in het gebouw. Niet met z’n allen tegelijk en uiteraard zonder lessen te storen, maar dat spreekt voor zich.

Dertien meter hoge glaspartij om gram te halen op de punt van de piramide

Dertien meter hoge glaspartij om gram te halen op de punt van de piramide

De oorspronkelijke ingang. Deze trappen zijn verdwenen in de verbouwing, maar van de eerste naar de tweede verdieping gedeeltelijk in tact

De oorspronkelijke ingang. Deze trappen zijn verdwenen in de verbouwing, maar van de eerste naar de tweede verdieping gedeeltelijk in tact

De mannenzaal, nu houtwerkplaats. Klasse patiënten sliepen met vier op een kamer en smet schermen tussen de bedden

De mannenzaal, nu houtwerkplaats. Klasse patiënten sliepen met vier op een kamer en met schermen tussen de bedden

De buitenmuur naast de kindertuin is nu inpandig en is te vinden in het verbindingsstuk met de nieuwste vleugel

De buitenmuur naast de kindertuin is nu inpandig en is te vinden in het verbindingsstuk met de nieuwste vleugel

Kippenhemel

Kippenhemel

Permanente koppeling naar dit artikel: http://www.diezerpoorter.nl/2015/06/19/sophietje-en-de-kippenhemel/25438/